Από τον Ιπποκράτη και τον Ασκληπιό στη σύγχρονη εποχή της τεχνολογίας, της ρομποτικής χειρουργικής και της τεχνητής νοημοσύνης.
Η Χειρουργική Ηθική και Δεοντολογία δεν είναι μια αφηρημένη θεωρητική έννοια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο χειρουργός σκέφτεται, αποφασίζει, ενημερώνει, παρεμβαίνει και συνοδεύει τον ασθενή σε μια από τις πιο ευαίσθητες στιγμές της ζωής του. Στη χειρουργική, η ιατρική απόφαση δεν μένει στο επίπεδο της συμβουλής. Μετατρέπεται, όταν υπάρχει πραγματική ένδειξη, σε πράξη πάνω στο ανθρώπινο σώμα.
Γι’ αυτό και η χειρουργική έχει ένα ιδιαίτερο ηθικό βάρος. Ο χειρουργός δεν καλείται μόνο να γνωρίζει την τεχνική. Καλείται να γνωρίζει πότε πρέπει να χειρουργήσει, πότε πρέπει να περιμένει, πότε πρέπει να προτείνει μια άλλη θεραπεία και, μερικές φορές, πότε πρέπει να πει με ειλικρίνεια ότι το χειρουργείο δεν είναι η σωστή λύση.
«ἢν γὰρ παρῇ φιλανθρωπίη, πάρεστι καὶ φιλοτεχνίη.»
«Όπου υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο, υπάρχει και αγάπη για την ιατρική τέχνη.»
— Ιπποκράτης, Παραγγελίαι
Η φράση αυτή δεν είναι απλώς ένα ωραίο ιστορικό απόφθεγμα. Είναι η βάση κάθε αληθινής ιατρικής σχέσης. Η ιατρική, και ιδιαίτερα η χειρουργική, δεν μπορεί να ασκείται χωρίς αγάπη για τον άνθρωπο, χωρίς σεβασμό στην αγωνία του και χωρίς βαθιά συναίσθηση της ευθύνης που αναλαμβάνει ο γιατρός.
Στη δική μου πορεία ως Γεώργιος Σάμπαλης, MD, PhD, Γενικός Χειρουργός, Λαπαροσκόπος και Ρομποτικός Χειρουργός, η χειρουργική συνδέθηκε πάντοτε με αυτήν ακριβώς την ευθύνη. Στη βιογραφική μου σελίδα αναφέρονται η εκπαίδευσή μου στη Γενική Χειρουργική, η πολυετής εμπειρία στη λαπαροσκοπική και ρομποτική χειρουργική, η θέση μου ως Διευθυντής Χειρουργός Κλινικής Γενικής, Λαπαροσκοπικής και Ρομποτικής Χειρουργικής στο Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, καθώς και η επιστημονική μου δράση στην Ελληνική Εταιρεία Ενδοσκοπικής Χειρουργικής. Όμως πίσω από όλα αυτά, η βασική φιλοσοφία παραμένει μία: η πληρέστερη προσέγγιση του ασθενούς ως ανθρώπου, η γνώση και η διαλεκτική σκέψη.
Η ηθική αρχίζει πριν από το χειρουργείο
Η χειρουργική ηθική δεν αρχίζει όταν ο ασθενής μπαίνει στο χειρουργείο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, στο ιατρείο. Αρχίζει από τον τρόπο που ο γιατρός ακούει. Από τον χρόνο που αφιερώνει. Από το αν θα αφήσει τον ασθενή να περιγράψει με δικά του λόγια τον πόνο, την ανησυχία, την καθημερινή δυσκολία και τον φόβο του.
«Listen to your patient; he is telling you the diagnosis.»
— Sir William Osler
Η φράση αυτή, που αποδίδεται στον William Osler και αναφέρεται και στη βιογραφική μου σελίδα, έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο ασθενής δεν φέρνει απλώς εξετάσεις. Φέρνει την ιστορία του. Και πολλές φορές, μέσα στην ιστορία αυτή, κρύβονται τα πιο ουσιαστικά στοιχεία για τη διάγνωση, για την ένδειξη της επέμβασης και για τον σωστό τρόπο αντιμετώπισης.
“Good surgeons know how to operate, better surgeons know when to operate, and the best surgeons know when not to operate.”
«Οι καλοί χειρουργοί γνωρίζουν πώς να χειρουργούν· οι καλύτεροι γνωρίζουν πότε να χειρουργούν· και οι άριστοι γνωρίζουν πότε να μη χειρουργούν.»
— Γνωστό χειρουργικό απόφθεγμα, αναφερόμενο στο BMJ, “Knowing when not to operate”, 1999.
Παρατίθεται επίσης από το Royal College of Surgeons of England, με αναφορά στη Dame Clare Marx, Past President of the RCS.
Η πρώτη δεοντολογική υποχρέωση του χειρουργού είναι να μη βιάζεται. Να μη μετατρέπει κάθε σύμπτωμα σε επέμβαση. Να μη χρησιμοποιεί την τεχνολογία ως εντυπωσιακό επιχείρημα, αλλά ως εργαλείο που πρέπει να υπηρετεί έναν πραγματικό θεραπευτικό σκοπό.
Η βασική ερώτηση δεν είναι: «Μπορεί να γίνει χειρουργείο;»
Η σωστή ερώτηση είναι: «Πρέπει να γίνει χειρουργείο σε αυτόν τον συγκεκριμένο άνθρωπο;»
Ο ασθενής δεν είναι “περιστατικό”
Στην καθημερινή ιατρική γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά λέξεις όπως «περιστατικό», «διάγνωση», «επέμβαση», «νόσος», «χειρουργείο». Είναι λέξεις χρήσιμες, αλλά μπορεί να γίνουν ψυχρές όταν ξεχάσουμε τι υπάρχει πίσω τους.
Πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος που ανησυχεί αν θα πονέσει, αν θα ξαναγυρίσει στη δουλειά του, αν θα μπορεί να φροντίσει την οικογένειά του, αν η νόσος του είναι επικίνδυνη, αν το χειρουργείο είναι απαραίτητο, αν ο γιατρός του λέει όλη την αλήθεια.
«The secret of the care of the patient is in caring for the patient.»
— Francis W. Peabody
Η φράση του Peabody είναι ίσως από τις πιο ανθρώπινες διατυπώσεις της ιατρικής δεοντολογίας. Η φροντίδα δεν είναι μόνο θεραπευτική πράξη. Είναι και στάση. Είναι ενδιαφέρον. Είναι παρουσία. Είναι η ικανότητα του γιατρού να βλέπει τον άνθρωπο και όχι μόνο την πάθηση.
Στη χειρουργική, αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη αξία. Διότι ο ασθενής καλείται να εμπιστευθεί το σώμα του, την αναισθησία του, την επέμβασή του και τη μετεγχειρητική του πορεία σε έναν άνθρωπο που πρέπει να συνδυάζει γνώση, εμπειρία, τεχνική ακρίβεια και ανθρώπινη ευθύνη.
Ιπποκράτης: η τέχνη, η κρίση και το μέτρο
Η Ιπποκρατική σκέψη παραμένει επίκαιρη, όχι επειδή ανήκει στο παρελθόν, αλλά επειδή αγγίζει τον πυρήνα της ιατρικής. Ο Ιπποκράτης αντιλήφθηκε την ιατρική ως τέχνη που απαιτεί παρατήρηση, εμπειρία, κρίση και ηθική στάση.
«Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρή, ο δε καιρός οξύς, η δε πείρα σφαλερή, η δε κρίσις χαλεπή.»
— Ιπποκράτης
Η φράση αυτή ταιριάζει απόλυτα στη χειρουργική. Η ζωή είναι σύντομη, η τέχνη της ιατρικής μεγάλη, ο σωστός χρόνος κρίσιμος, η εμπειρία απαιτητική και η κρίση δύσκολη. Ο χειρουργός ζει καθημερινά μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα. Πρέπει να αποφασίζει με γνώση, αλλά και με ταπεινότητα. Με αυτοπεποίθηση, αλλά όχι με αλαζονεία.
Η χειρουργική δεοντολογία δεν επιτρέπει επιπολαιότητα. Δεν επιτρέπει υπερβολές. Δεν επιτρέπει αχρείαστες υποσχέσεις. Απαιτεί μέτρο, σαφή ένδειξη, ειλικρινή ενημέρωση και σεβασμό στα όρια της ιατρικής.
Στη βιογραφία μου αναφέρεται και μια άλλη Ιπποκρατική φράση:
«Ουκ ένι ιατρικής ειδέναι, όστις μη οίδεν ότι έστιν άνθρωπος.»
— Ιπποκράτης
Δηλαδή, δεν μπορεί να γνωρίζει πραγματικά την ιατρική όποιος δεν γνωρίζει τι είναι ο άνθρωπος. Αυτή η φράση συνοψίζει την ανάγκη να μη βλέπουμε τον ασθενή μόνο βιολογικά, αλλά συνολικά: ως σώμα, ψυχή, φόβο, προσδοκία, ιστορία και σχέση εμπιστοσύνης.
Ασκληπιός: η θεραπεία ως φροντίδα του όλου ανθρώπου
Ο Ασκληπιός, ως σύμβολο θεραπείας, μας θυμίζει ότι η ιατρική δεν ήταν ποτέ μόνο τεχνική. Τα Ασκληπιεία στην αρχαιότητα ήταν χώροι ίασης, παρατήρησης, φροντίδας και εμπιστοσύνης. Η θεραπεία δεν περιοριζόταν στο πάσχον όργανο, αλλά αφορούσε τον άνθρωπο συνολικά.
Σήμερα, μέσα σε ένα χειρουργικό περιβάλλον γεμάτο τεχνολογία, αυτή η ιδέα παραμένει ζωντανή. Ο ασθενής που έρχεται για μια κήλη, για πέτρες στη χολή, για διαφραγματοκήλη, για πάθηση του παχέος εντέρου, για αιμορροΐδες, για κύστη κόκκυγος ή για ένα ογκολογικό χειρουργικό πρόβλημα, δεν έρχεται μόνο με μια πάθηση. Έρχεται με ερωτήματα και με την ανάγκη να καταλάβει τι του συμβαίνει.
Η χειρουργική ηθική, επομένως, δεν είναι μόνο το «να γίνει καλά η επέμβαση». Είναι να έχει προηγηθεί σωστή διάγνωση, ειλικρινής εξήγηση, κατάλληλη επιλογή τεχνικής και ανθρώπινη συνοδεία πριν και μετά το χειρουργείο.
Primum non nocere: πρώτα να μην βλάπτεις
Μία από τις πιο γνωστές φράσεις που συνοδεύουν την ιατρική είναι το:
«Primum non nocere.»
— «Πρώτα, να μην βλάπτεις.»
Ακόμη κι αν η ακριβής ιστορική της προέλευση συζητείται, το νόημά της είναι βαθιά ιατρικό. Στη χειρουργική, αυτή η αρχή είναι καθοριστική. Κάθε επέμβαση έχει πιθανό όφελος, αλλά έχει και πιθανό κόστος: αναισθησία, τραύμα, πόνο, επιπλοκές, χρόνο αποκατάστασης, ψυχολογική επιβάρυνση.
Ο χειρουργός οφείλει να σταθμίζει αυτά τα στοιχεία. Δεν πρέπει να προτείνει μια επέμβαση επειδή μπορεί να την κάνει, αλλά επειδή έχει επαρκή λόγο να πιστεύει ότι θα ωφελήσει τον ασθενή περισσότερο από όσο θα τον επιβαρύνει.
Η αρχή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική στη σύγχρονη εποχή, όπου η τεχνολογία δημιουργεί πολλές δυνατότητες. Η ύπαρξη μιας νέας τεχνικής δεν σημαίνει ότι είναι κατάλληλη για όλους. Η λαπαροσκοπική χειρουργική, η ρομποτική χειρουργική, το laser και οι προηγμένες τεχνολογίες έχουν μεγάλη αξία όταν εφαρμόζονται με σωστή ένδειξη. Δεν είναι, όμως, αυτοσκοπός.
Η τεχνολογία στην υπηρεσία του ασθενούς
Η εξέλιξη της χειρουργικής τα τελευταία χρόνια είναι εντυπωσιακή. Η λαπαροσκοπική χειρουργική, η ρομποτική χειρουργική, τα συστήματα υψηλής ευκρίνειας, οι ενέργειες υπερήχων, οι τεχνικές laser και τα σύγχρονα εργαλεία έχουν προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα: μικρότερο τραύμα, λιγότερο πόνο, καλύτερη ορατότητα, ταχύτερη κινητοποίηση και πιο σύντομη επιστροφή στην καθημερινότητα.
Στη βιογραφική μου διαδρομή, η ελάχιστα επεμβατική χειρουργική κατέχει κεντρική θέση. Όπως αναφέρεται στη βιογραφία μου, το ελάχιστο τραύμα, όπου αυτό ενδείκνυται, αποτελεί σταθερό στόχο, με τη χρήση σύγχρονων λαπαροσκοπικών, ρομποτικών, laser και τεχνολογικών μέσων.
Όμως εδώ βρίσκεται και η ηθική πρόκληση. Η τεχνολογία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να εντυπωσιάσει. Πρέπει να χρησιμοποιείται για να υπηρετήσει. Η σωστή ερώτηση δεν είναι αν μια επέμβαση μπορεί να γίνει ρομποτικά ή λαπαροσκοπικά. Η σωστή ερώτηση είναι αν αυτή η τεχνική προσφέρει πραγματικό πλεονέκτημα στον συγκεκριμένο ασθενή.
«The health and well-being of my patient will be my first consideration.»
— Declaration of Geneva, World Medical Association
Η σύγχρονη Διακήρυξη της Γενεύης επαναφέρει με καθαρό τρόπο την πρώτη αρχή της ιατρικής: η υγεία και η ευημερία του ασθενούς είναι η πρώτη μέριμνα του γιατρού. Δεν είναι η τεχνική. Δεν είναι το εργαλείο. Δεν είναι η προβολή. Είναι ο ασθενής.
Η ενημερωμένη συναίνεση δεν είναι μια τυπική υπογραφή
Η ενημερωμένη συναίνεση είναι από τα πιο ουσιαστικά στοιχεία της ιατρικής δεοντολογίας. Δεν είναι ένα χαρτί που υπογράφεται πριν από το χειρουργείο. Είναι μια διαδικασία κατανόησης.
Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει:
- τι έχει,
- γιατί προτείνεται επέμβαση,
- ποια τεχνική προτείνεται,
- ποια είναι τα οφέλη,
- ποιες είναι οι πιθανές επιπλοκές,
- ποιες εναλλακτικές επιλογές υπάρχουν,
- τι θα πρέπει να περιμένει μετά το χειρουργείο.
Η συναίνεση έχει αξία μόνο όταν ο ασθενής έχει καταλάβει. Και για να καταλάβει, ο γιατρός πρέπει να μιλήσει με γλώσσα ανθρώπινη, όχι με ακατανόητη ορολογία. Να εξηγήσει χωρίς να τρομάξει. Να καθησυχάσει χωρίς να αποκρύψει. Να είναι σαφής χωρίς να γίνει ψυχρός.
«I will respect the autonomy and dignity of my patient.»
— Declaration of Geneva, World Medical Association
Η αυτονομία του ασθενούς δεν είναι εμπόδιο στην ιατρική απόφαση. Είναι μέρος της. Ο ασθενής δεν πρέπει να είναι παθητικός αποδέκτης. Πρέπει να συμμετέχει, όσο μπορεί και όσο επιθυμεί, στην απόφαση που αφορά το σώμα του και τη ζωή του.
Η εχεμύθεια ως πράξη σεβασμού
Το ιατρικό απόρρητο είναι θεμέλιο της σχέσης γιατρού και ασθενούς. Ο ασθενής εμπιστεύεται στον γιατρό πληροφορίες για το σώμα, την υγεία, την οικογένεια, την ψυχολογία, τη ζωή του. Η προστασία αυτών των πληροφοριών δεν είναι απλή νομική υποχρέωση. Είναι πράξη σεβασμού.
Στη χειρουργική, όπου συχνά συμμετέχει μια ολόκληρη θεραπευτική ομάδα, η εχεμύθεια αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η εμπιστοσύνη χτίζεται δύσκολα και χάνεται εύκολα. Ο ασθενής πρέπει να αισθάνεται ότι η αξιοπρέπειά του προστατεύεται πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την επέμβαση.
Η δεοντολογία δεν φαίνεται μόνο στο μεγάλο χειρουργικό αποτέλεσμα. Φαίνεται και στη λεπτομέρεια: στον τρόπο που μιλάμε για τον ασθενή, στον τρόπο που απαντάμε στην αγωνία του, στον τρόπο που διαχειριζόμαστε την προσωπική του πληροφορία.
Η αυτοενημέρωση των ασθενών στην εποχή του Google, των social media και της τεχνητής νοημοσύνης
Σήμερα ο ασθενής σπάνια φτάνει στο ιατρείο χωρίς να έχει ήδη αναζητήσει πληροφορίες. Πριν επισκεφθεί τον γιατρό, έχει συχνά διαβάσει στο Google, έχει δει βίντεο στο YouTube, έχει ακούσει εμπειρίες σε ομάδες ασθενών, έχει ρωτήσει φίλους ή έχει χρησιμοποιήσει κάποιο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης για να ερμηνεύσει τα συμπτώματά του.
Αυτό δεν είναι από μόνο του κακό. Αντίθετα, ένας ενημερωμένος ασθενής μπορεί να κάνει καλύτερες ερωτήσεις, να κατανοήσει πιο εύκολα τη διάγνωση και να συμμετάσχει πιο ενεργά στη θεραπευτική απόφαση.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πληροφορία μετατρέπεται σε σύγχυση. Όταν ο ασθενής διαβάζει αποσπασματικά, όταν συγκρίνει τον εαυτό του με άγνωστα περιστατικά, όταν εμπιστεύεται μη αξιόπιστες σελίδες, όταν παίρνει ιατρικές αποφάσεις χωρίς εξέταση ή όταν ένα εργαλείο AI δίνει μια απάντηση με σιγουριά, αλλά χωρίς πραγματική κλινική ευθύνη.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χρησιμοποιεί τον όρο infodemic για να περιγράψει την υπερβολική ποσότητα πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένων ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών, που μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και να οδηγήσει σε συμπεριφορές επικίνδυνες για την υγεία.
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η πρόκληση γίνεται μεγαλύτερη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει επισημάνει ότι η βιαστική χρήση μη επαρκώς ελεγμένων συστημάτων AI στην υγεία μπορεί να οδηγήσει σε λάθη, βλάβη των ασθενών και απώλεια εμπιστοσύνης. Παράλληλα, η American Medical Association έχει τονίσει την ανάγκη προστασίας των ασθενών από ψευδείς ή παραπλανητικές ιατρικές συμβουλές που παράγονται από AI.
Η ηθική στάση του γιατρού απέναντι σε αυτό το φαινόμενο δεν είναι να απορρίψει τον ενημερωμένο ασθενή. Δεν είναι να ενοχληθεί επειδή ο ασθενής «διάβασε στο ίντερνετ». Η σωστή στάση είναι να τον βοηθήσει να ξεχωρίσει την αξιόπιστη πληροφορία από την παραπλανητική.
Ο γιατρός οφείλει να εξηγήσει ότι:
- η πληροφορία δεν είναι διάγνωση,
- η περιγραφή συμπτωμάτων δεν αντικαθιστά την κλινική εξέταση,
- η AI δεν γνωρίζει πλήρως τον ασθενή,
- οι απαντήσεις στο διαδίκτυο δεν λαμβάνουν πάντα υπόψη ηλικία, ιστορικό, φάρμακα, συννοσηρότητες και πραγματικά ευρήματα,
- η τελική ιατρική απόφαση χρειάζεται γιατρό, εξέταση και υπεύθυνη κρίση.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι χρήσιμη ως εργαλείο ενημέρωσης. Μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή να καταλάβει μια έννοια, να οργανώσει τις ερωτήσεις του ή να διαβάσει πιο εύκολα μια ιατρική πληροφορία. Δεν μπορεί όμως να αναλάβει την ευθύνη της διάγνωσης, της ένδειξης για χειρουργείο ή της επιλογής τεχνικής.
Στη χειρουργική, αυτό είναι κρίσιμο. Δύο ασθενείς μπορεί να έχουν την ίδια διάγνωση στα χαρτιά, αλλά να χρειάζονται διαφορετική αντιμετώπιση. Η απόφαση εξαρτάται από την ανατομία, τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, το ιστορικό προηγούμενων επεμβάσεων, την ηλικία, τις συννοσηρότητες, τις εξετάσεις, την εμπειρία του χειρουργού και τις πραγματικές ανάγκες του ασθενούς.
Έτσι, η σύγχρονη χειρουργική δεοντολογία αποκτά και μια νέα αποστολή: να προστατεύει τον ασθενή όχι μόνο από την άγνοια, αλλά και από την παραπληροφόρηση.
Η δημόσια ιατρική ενημέρωση ως ηθική υποχρέωση
Η ιατρική ενημέρωση στο διαδίκτυο δεν είναι πια δευτερεύουσα. Είναι μέρος της σχέσης με τον ασθενή. Όταν ένας γιατρός γράφει δημόσια, οφείλει να το κάνει με τρόπο επιστημονικό, κατανοητό, νηφάλιο και χωρίς υπερβολές.
Δεν πρέπει να τρομάζει τον ασθενή. Δεν πρέπει να υπόσχεται εύκολες λύσεις. Δεν πρέπει να παρουσιάζει κάθε τεχνική ως ιδανική για όλους. Πρέπει να εξηγεί με απλό τρόπο τι σημαίνει κάθε πάθηση, πότε χρειάζεται αξιολόγηση, ποιες είναι οι θεραπευτικές επιλογές και γιατί η τελική απόφαση πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα.
Η δημιουργία του Surgeryonline.gr, ενός από τα πρώτα ελληνικά διαδικτυακά φόρουμ αφιερωμένα στη χειρουργική, όπως αναφέρεται στη βιογραφία μου, εντάσσεται ακριβώς σε αυτήν τη φιλοσοφία: να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην εξειδικευμένη γνώση και στις πραγματικές ανάγκες των ασθενών.
Η δημόσια ιατρική ενημέρωση είναι, τελικά, πράξη δεοντολογίας. Όταν γίνεται σωστά, μειώνει τον φόβο, περιορίζει την παραπληροφόρηση και βοηθά τον ασθενή να προσέλθει στον γιατρό με πιο καθαρές ερωτήσεις.
Η εξατομίκευση ως ουσία της χειρουργικής ηθικής
Δεν υπάρχουν δύο απόλυτα ίδιοι ασθενείς. Η ίδια πάθηση μπορεί να χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση ανάλογα με το ιστορικό, την ηλικία, την ανατομία, τα συμπτώματα, τις προηγούμενες επεμβάσεις, τις προσδοκίες και τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου.
Στη χειρουργική των κηλών, για παράδειγμα, η επιλογή ανάμεσα σε ανοικτή, λαπαροσκοπική ή ρομποτική αποκατάσταση δεν πρέπει να γίνεται μηχανικά. Στις παθήσεις της χολής, η απόφαση για επέμβαση πρέπει να στηρίζεται στα συμπτώματα, στις επιπλοκές και στα απεικονιστικά ευρήματα. Στην ογκολογική χειρουργική, η τεχνική πρέπει να υπηρετεί την ογκολογική ριζικότητα και όχι μόνο τη μικρότερη τομή.
Η εξατομίκευση είναι, στην πράξη, η πιο καθαρή μορφή ηθικής. Σημαίνει ότι ο χειρουργός δεν εφαρμόζει μια τεχνική επειδή την προτιμά, αλλά επειδή την κρίνει κατάλληλη για τον συγκεκριμένο ασθενή.
«Κάλλιο το προλαμβάνειν ή το θεραπεύειν.»
— Ιπποκρατική αρχή
Η πρόληψη, η σωστή ενημέρωση και η έγκαιρη διάγνωση αποτελούν μέρος της ίδιας ηθικής. Δεν είναι όλα χειρουργείο. Δεν πρέπει όλα να φτάνουν αργά. Ο γιατρός οφείλει να βοηθά τον ασθενή να αναγνωρίζει εγκαίρως τα συμπτώματα, να ελέγχεται σωστά και να αποφεύγει επιπλοκές όταν αυτό είναι δυνατόν.
Η γνώση δεν τελειώνει ποτέ
Η χειρουργική απαιτεί συνεχή μάθηση. Η επιστήμη αλλάζει. Οι τεχνικές εξελίσσονται. Οι διεθνείς οδηγίες ανανεώνονται. Η εμπειρία μεγαλώνει, αλλά δεν πρέπει ποτέ να μετατρέπεται σε αλαζονεία.
«Grant me the strength, the joy and the ambition to know more every day.»
— Προσευχή του Μαϊμονίδη
Η φράση αυτή εκφράζει την ταπεινότητα που πρέπει να συνοδεύει κάθε γιατρό. Κανείς δεν γνωρίζει τα πάντα. Κανείς δεν τελειώνει την εκπαίδευσή του. Η ιατρική απαιτεί διαρκή προσπάθεια, διαρκή αναθεώρηση και διαρκή επαφή με τη νέα γνώση.
Στη βιογραφική μου πορεία, η συμμετοχή σε επιστημονικές εταιρείες, συνέδρια, εκπαιδευτικές δραστηριότητες και η διαρκής ενασχόληση με τη λαπαροσκοπική και τη ρομποτική χειρουργική συνδέονται ακριβώς με αυτήν την ανάγκη: η χειρουργική πράξη να παραμένει σύγχρονη, τεκμηριωμένη και ασφαλής.
Η χειρουργική ως γνώση, εμπειρία και τέχνη
Η χειρουργική είναι επιστήμη, αλλά δεν είναι μόνο επιστήμη. Είναι και τέχνη. Όχι με την έννοια της έμπνευσης χωρίς κανόνες, αλλά με την έννοια της δεξιοτεχνίας, της ακρίβειας, της κρίσης και της λεπτότητας.
Στη βιογραφική μου σελίδα αναφέρεται ότι η χειρουργική συνδυάζει γνώση, εμπειρία και τέχνη. Αυτός ο συνδυασμός είναι ουσιαστικός. Η γνώση προστατεύει από την αυθαιρεσία. Η εμπειρία προστατεύει από την επιπολαιότητα. Η τέχνη επιτρέπει στον χειρουργό να εφαρμόσει την επιστήμη με σεβασμό στο ανθρώπινο σώμα.
«Αγνώς και οσίως διατηρήσω βίον τον εμόν και τέχνην την εμήν.»
— Ιπποκρατικός Όρκος
Η φράση αυτή θυμίζει ότι η ιατρική τέχνη δεν είναι απλώς επάγγελμα. Είναι τρόπος άσκησης ευθύνης. Ο γιατρός δεν κρίνεται μόνο από το τι γνωρίζει, αλλά και από το πώς χρησιμοποιεί τη γνώση του.
Συμπόνια, καθήκον και ανθρώπινη παρουσία
Η σύγχρονη ιατρική συχνά μιλά για τεχνολογία, πρωτόκολλα, guidelines, ρομποτική, ψηφιακά εργαλεία, τεχνητή νοημοσύνη. Όλα αυτά είναι σημαντικά. Κανένα όμως δεν αντικαθιστά τη συμπόνια.
«The purpose of human life is to serve, and to show compassion and the will to help others.»
— Albert Schweitzer
Η φράση αυτή, που αναφέρεται και στη βιογραφική μου σελίδα, ταιριάζει βαθιά στην ιατρική. Η ιατρική είναι υπηρεσία. Δεν είναι απλώς γνώση. Δεν είναι απλώς τεχνική. Δεν είναι απλώς επιστημονική επιτυχία. Είναι προσφορά προς τον άνθρωπο που έχει ανάγκη.
Στη χειρουργική αυτό παίρνει πολύ πρακτική μορφή: να εξηγήσεις, να ηρεμήσεις, να προετοιμάσεις, να χειρουργήσεις σωστά, να παρακολουθήσεις, να είσαι διαθέσιμος, να αναγνωρίσεις πιθανές επιπλοκές, να πεις την αλήθεια και να μη χαθείς μετά την επέμβαση.
Η χειρουργική ηθική δεν τελειώνει με το κλείσιμο του τραύματος. Συνεχίζεται στην ανάρρωση.
Η ευθύνη μετά το χειρουργείο
Η μετεγχειρητική παρακολούθηση είναι μέρος της θεραπείας. Ο ασθενής χρειάζεται οδηγίες, επανεκτίμηση, απάντηση στις απορίες του και καθοδήγηση για την επιστροφή στην καθημερινότητα.
Η δεοντολογία του χειρουργού φαίνεται και στο πώς αντιμετωπίζει την περίοδο μετά την επέμβαση. Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει τι είναι φυσιολογικό, τι πρέπει να τον ανησυχήσει, πότε να επικοινωνήσει, πότε να κινητοποιηθεί, πότε να επιστρέψει στην εργασία ή στην άσκηση.
Η χειρουργική δεν είναι μια στιγμή. Είναι μια πορεία. Και σε αυτήν την πορεία, ο χειρουργός πρέπει να παραμένει υπεύθυνος συνοδός.
Συμπέρασμα
Η Χειρουργική Ηθική και Δεοντολογία είναι η συνάντηση της αρχαίας ιατρικής σοφίας με τη σύγχρονη επιστημονική πράξη. Από τον Ιπποκράτη και τον Ασκληπιό μέχρι τη λαπαροσκοπική, τη ρομποτική χειρουργική και την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ο πυρήνας παραμένει ο ίδιος: η ιατρική υπάρχει για να υπηρετεί τον άνθρωπο.
Ο χειρουργός καλείται να γνωρίζει, να κρίνει, να εξηγεί, να χειρουργεί και να φροντίζει. Να αξιοποιεί την τεχνολογία, αλλά να μην υποτάσσεται σε αυτήν. Να σέβεται την αυτονομία του ασθενούς, αλλά και να τον προστατεύει από την παραπληροφόρηση. Να επιδιώκει το καλύτερο αποτέλεσμα, χωρίς να ξεχνά ότι κάθε τεχνική απόφαση αφορά έναν άνθρωπο με φόβους, ανάγκες και αξιοπρέπεια.
Για τον Δρ. Γεώργιο Σάμπαλη, η χειρουργική δεν είναι μόνο τεχνική επέμβαση. Είναι συνδυασμός γνώσης, εμπειρίας, διαλεκτικής σκέψης, τεχνολογικής εξέλιξης και πληρέστερης προσέγγισης του ασθενούς ως ανθρώπου.
Ίσως η ουσία της χειρουργικής δεοντολογίας μπορεί να ειπωθεί απλά:
να χειρουργείς όταν πρέπει, να αποφεύγεις το περιττό όταν δεν πρέπει, να ενημερώνεις με αλήθεια, να χρησιμοποιείς την τεχνολογία με μέτρο και να βλέπεις πάντοτε πρώτα τον άνθρωπο και μετά την πάθηση.
Τελευταία ιατρική επιμέλεια: 25/06/2026 από τον Δρ. Γεώργιος Σάμπαλης, MD, PhD
